آیا حضور ۳۵ میلیونی در ۲۲ بهمن ۱۴۰۴ را میتوان از منظر جامعهشناسی بهعنوان نشانه «انسجام اجتماعی» تحلیل کرد؟
آیا حضور ۳۵ میلیونی در ۲۲ بهمن ۱۴۰۴ را میتوان از منظر جامعهشناسی بهعنوان نشانه «انسجام اجتماعی» تحلیل کرد؟
راهپیمایی ۲۲ بهمن همواره یکی از مهمترین رویدادهای جمعی در ایران معاصر بوده است، اما در سال ۱۴۰۴، آنچه بهعنوان «حضور ۳۵ میلیونی» مطرح شد، این رویداد را به موضوعی جدی برای تحلیل اجتماعی و جامعهشناسی تبدیل کرد. بسیاری آن را پاسخی به تحولات دیماه و نشانهای از اتحاد ملی دانستند؛ در حالی که برخی دیگر تأکید کردند باید این مشارکت را در چارچوب سنت تاریخی، ساختارهای فرهنگی و الگوهای رفتار جمعی بررسی کرد.
در این تحلیل اجتماعی، تلاش میکنیم با رویکرد جامعهشناسی سیاسی، مفاهیمی چون انسجام اجتماعی، سرمایه اجتماعی، کنش جمعی و هویت ملی را بررسی کنیم تا دریابیم آیا ۲۲ بهمن ۱۴۰۴ توانست معادلات اجتماعی پس از دیماه را تغییر دهد یا خیر.
۱) آیا ۲۲ بهمن ۱۴۰۴ نمونهای از «کنش جمعی» در جامعه ایران بود؟
در نظریههای جامعهشناسی، «کنش جمعی» زمانی رخ میدهد که گروههای گستردهای از مردم، حول یک معنا یا هدف مشترک، در فضای عمومی حضور پیدا کنند. راهپیمایی ۲۲ بهمن را میتوان یکی از بارزترین مصادیق کنش جمعی سازمانیافته در ایران دانست.
در سال ۱۴۰۴، این کنش جمعی در بستری شکل گرفت که جامعه پیشتر تجربه تحولات دیماه را پشت سر گذاشته بود. بنابراین، حضور گسترده مردم نهتنها یک آیین سالانه، بلکه نوعی بازتعریف موقعیت اجتماعی و سیاسی نیز محسوب میشد. از منظر جامعهشناسی سیاسی، چنین تجمعاتی میتوانند کارکرد «بازسازی مشروعیت» و «بازنمایی انسجام اجتماعی» داشته باشند.
۲) چگونه میتوان مفهوم «انسجام اجتماعی» را در این رویداد تبیین کرد؟
انسجام اجتماعی به معنای وجود پیوندها، اعتماد متقابل و احساس تعلق مشترک در میان اعضای یک جامعه است. امیل دورکیم، جامعهشناس کلاسیک، انسجام را عامل اصلی ثبات اجتماعی میدانست. در این چارچوب، حضور میلیونی در یک رویداد ملی میتواند نشانهای از استمرار نوعی همبستگی ارگانیک یا مکانیکی باشد.
در تحلیل ۲۲ بهمن ۱۴۰۴، برخی پژوهشگران معتقدند این حضور نشان داد که علیرغم وجود تنوع دیدگاهها و حتی نارضایتیها، سطحی از هویت مشترک ملی همچنان فعال است. این هویت مشترک میتواند در بزنگاههای خاص، به شکل مشارکت گسترده بروز پیدا کند.
با این حال، باید توجه داشت که انسجام اجتماعی پدیدهای چندلایه است و صرفاً با یک رویداد قابل سنجش کامل نیست. استمرار این انسجام وابسته به عملکرد نهادها، عدالت اجتماعی و پاسخگویی به مطالبات شهروندان است.
۳) آیا سرمایه اجتماعی در ۲۲ بهمن تقویت شد؟
سرمایه اجتماعی یکی از کلیدواژههای مهم در تحلیل اجتماعی ۲۲ بهمن ۱۴۰۴ است. سرمایه اجتماعی به شبکههای ارتباطی، اعتماد عمومی و هنجارهای مشترک اشاره دارد که همکاری و همزیستی را تسهیل میکند.
حضور گسترده مردم در یک رویداد ملی میتواند به تقویت سرمایه اجتماعی در میان گروههای همسو منجر شود. احساس «ما بودن» و تجربه مشترک حضور در فضای عمومی، پیوندهای اجتماعی را تقویت میکند و نوعی انرژی نمادین ایجاد مینماید.
اما از سوی دیگر، برخی جامعهشناسان معتقدند سرمایه اجتماعی زمانی بهصورت پایدار تقویت میشود که همه گروههای اجتماعی احساس نمایندگی و مشارکت واقعی داشته باشند. بنابراین، تحلیل اثرات ۲۲ بهمن بر سرمایه اجتماعی، نیازمند بررسی بلندمدت است.
۴) چه نسبتی میان تحولات دیماه و راهپیمایی ۲۲ بهمن وجود دارد؟
تحولات دیماه، فضای عمومی و رسانهای کشور را تحت تأثیر قرار داده بود. در چنین شرایطی، هر رویداد جمعی بزرگ میتواند بهعنوان «پاسخ اجتماعی» یا «بازتعریف وضعیت» تعبیر شود.
برخی تحلیلگران اجتماعی بر این باورند که ۲۲ بهمن ۱۴۰۴ نوعی بازسازی نظم نمادین پس از دورهای از تنش بود. در این نگاه، جامعه از طریق حضور گسترده، پیامی درباره تمایل به ثبات و تداوم ساختارهای کلان ارسال کرد.
در مقابل، دیدگاهی دیگر تأکید دارد که اعتراض و مشارکت، هر دو بخشی از پویایی طبیعی جامعه هستند و نباید آنها را در تقابل صفر و یکی تحلیل کرد. از منظر جامعهشناسی مدرن، جامعه میتواند همزمان شاهد اشکال مختلفی از کنش اجتماعی باشد.
۵) آیا رسانهها در شکلدهی به برداشت عمومی نقش داشتند؟
در تحلیل اجتماعی ۲۲ بهمن، نمیتوان از نقش رسانهها غافل شد. رسانهها نهتنها رویدادها را بازتاب میدهند، بلکه در چارچوببندی معنایی آنها نیز نقش دارند. وقتی یک حضور گسترده بهعنوان «نشانه ثبات» یا «نمایش اتحاد ملی» معرفی میشود، این روایت میتواند بر ادراک عمومی اثر بگذارد.
در جامعه شبکهای امروز، تصاویر، ویدئوها و روایتهای منتشرشده در فضای مجازی، بهسرعت به بخشی از حافظه جمعی تبدیل میشوند. بنابراین، راهپیمایی ۲۲ بهمن ۱۴۰۴ علاوه بر بعد میدانی، در سطح نمادین و رسانهای نیز معنا پیدا کرد.
۶) آیا میتوان گفت ۲۲ بهمن معادلات اجتماعی پس از دیماه را تغییر داد؟
پاسخ به این پرسش نیازمند تفکیک میان «اثر کوتاهمدت» و «اثر بلندمدت» است. در کوتاهمدت، حضور ۳۵ میلیونی میتواند فضای روانی جامعه را تحت تأثیر قرار دهد، حس ثبات را تقویت کند و روایت انسجام اجتماعی را پررنگتر سازد.
اما در بلندمدت، پایداری این اثر به عوامل متعددی وابسته است: وضعیت اقتصادی، عدالت اجتماعی، کارآمدی نهادها و میزان مشارکت واقعی شهروندان در فرآیندهای تصمیمگیری. جامعهشناسی نشان میدهد که انسجام اجتماعی زمانی پایدار میماند که میان ساختارها و مطالبات اجتماعی تعادل برقرار باشد.
۷) آینده اتحاد ملی و انسجام اجتماعی به چه عواملی بستگی دارد؟
اگر ۲۲ بهمن ۱۴۰۴ را نماد اتحاد ملی بدانیم، باید پرسید این اتحاد چگونه میتواند تقویت شود؟ پاسخ جامعهشناختی روشن است: از طریق افزایش اعتماد عمومی، تقویت گفتوگوی اجتماعی، کاهش نابرابریها و فراهم کردن بستر مشارکت واقعی.
انسجام اجتماعی نه صرفاً با حضور در یک مراسم، بلکه با تجربه روزمره عدالت، امنیت و امید به آینده شکل میگیرد. بنابراین، راهپیمایی ۲۲ بهمن میتواند نشانهای از ظرفیت همبستگی در جامعه ایران باشد، اما تبدیل این ظرفیت به سرمایه پایدار، نیازمند سیاستگذاری هوشمندانه و تعامل مستمر با افکار عمومی است.
جمعبندی: ۲۲ بهمن ۱۴۰۴؛ بازتابی از پویایی جامعه ایران
از منظر تحلیل اجتماعی و جامعهشناسی سیاسی، راهپیمایی ۲۲ بهمن ۱۴۰۴ را میتوان نمونهای از کنش جمعی گسترده دانست که در بستر تحولات دیماه معنا پیدا کرد. این رویداد برای بسیاری نشانهای از اتحاد ملی و انسجام اجتماعی بود و در کوتاهمدت توانست فضای سیاسی و روانی جامعه را تحت تأثیر قرار دهد.
با این حال، پایداری این انسجام وابسته به تداوم اعتماد، عدالت و مشارکت اجتماعی است. جامعه ایران همچنان پویا و چندلایه است و درک دقیق تحولات آن نیازمند نگاهی فراتر از رویدادهای مقطعی است. ۲۲ بهمن ۱۴۰۴ را میتوان یکی از جلوههای این پویایی دانست؛ جلوهای که همزمان حامل پیام ثبات و یادآور ضرورت تقویت سرمایه اجتماعی در مسیر آینده است.