آیا حضور ۳۵ میلیونی در ۲۲ بهمن ۱۴۰۴ از منظر روانشناسی اجتماعی نشانه «همگرایی روانی» بود؟
آیا حضور ۳۵ میلیونی در ۲۲ بهمن ۱۴۰۴ از منظر روانشناسی اجتماعی نشانه «همگرایی روانی» بود؟
راهپیمایی ۲۲ بهمن ۱۴۰۴ که از آن به عنوان «حضور ۳۵ میلیونی» یاد شد، صرفاً یک رویداد سیاسی نبود؛ بلکه میتوان آن را از منظر روانشناسی اجتماعی و تحلیل روانشناختی رفتار جمعی نیز بررسی کرد. در شرایطی که جامعه تجربه تحولات و تنشهای دیماه را پشت سر گذاشته بود، این حضور گسترده به یک پدیده قابل تأمل در حوزه هیجانات جمعی، هویت اجتماعی و انسجام روانی تبدیل شد.
اما پرسش کلیدی این است: آیا این مشارکت میلیونی نشاندهنده بازسازی امنیت روانی و اتحاد ذهنی جامعه بود؟ در ادامه، با رویکردی علمی و مبتنی بر مفاهیم روانشناسی اجتماعی، این موضوع را بررسی میکنیم.
۱) چگونه «هویت اجتماعی» در ۲۲ بهمن فعال شد؟
بر اساس نظریه هویت اجتماعی (تاجفل و ترنر)، افراد بخشی از هویت خود را از عضویت در گروههای اجتماعی میگیرند. وقتی یک رویداد ملی مانند ۲۲ بهمن برگزار میشود، «هویت جمعی» فعال میشود و احساس تعلق به یک کل بزرگتر تقویت میگردد.
در سال ۱۴۰۴، با توجه به فضای پس از دیماه، این هویت اجتماعی میتوانست نقش مهمی در کاهش اضطرابهای جمعی ایفا کند. حضور در جمع، استفاده از نمادهای مشترک، سرودها و شعارها، همگی مکانیسمهایی هستند که احساس «ما بودن» را تقویت میکنند. این فرآیند در روانشناسی اجتماعی به عنوان همگرایی هویتی شناخته میشود.
۲) آیا راهپیمایی ۲۲ بهمن نوعی «تنظیم هیجانی جمعی» بود؟
پس از دورههای تنش اجتماعی، جامعه معمولاً با هیجاناتی مانند اضطراب، خشم یا نااطمینانی روبهرو میشود. در چنین شرایطی، رویدادهای جمعی میتوانند به تخلیه یا تنظیم این هیجانات کمک کنند.
از منظر روانشناختی، شرکت در یک مراسم گسترده میتواند حس کنترل و معنا را افزایش دهد. افراد وقتی در کنار دیگران حضور دارند، سطح هورمونهای مرتبط با استرس کاهش یافته و احساس امنیت روانی تقویت میشود. این پدیده به «همتنظیمی هیجانی» معروف است؛ یعنی افراد از طریق حضور در جمع، هیجانات خود را با دیگران هماهنگ میکنند.
بنابراین، میتوان گفت ۲۲ بهمن ۱۴۰۴ برای بخشی از جامعه کارکردی شبیه بازسازی تعادل روانی داشت.
۳) چه نقشی «نیاز به تعلق» در این حضور گسترده ایفا کرد؟
آبراهام مزلو در هرم نیازهای انسانی، «نیاز به تعلق و ارتباط» را یکی از نیازهای بنیادین معرفی میکند. در شرایطی که جامعه دچار شکاف یا تنش میشود، این نیاز بیشتر فعال میشود.
حضور در یک رویداد ملی میتواند این نیاز را ارضا کند. افراد با دیدن جمعیت گسترده، احساس میکنند بخشی از یک شبکه اجتماعی بزرگ هستند. این تجربه، حس انزوا را کاهش داده و امید روانی را تقویت میکند.
از این منظر، حضور ۳۵ میلیونی را میتوان پاسخی به نیاز عمیق روانی برای همبستگی و تعلق دانست؛ بهویژه در مقطعی که فضای رسانهای پر از روایتهای متضاد و بعضاً اضطرابآور بود.
۴) آیا «اثر اکثریت» در تقویت انگیزه حضور نقش داشت؟
در روانشناسی اجتماعی، مفهومی به نام «اثر اکثریت» یا Social Proof وجود دارد. افراد وقتی میبینند تعداد زیادی از دیگران در یک رفتار مشارکت میکنند، تمایل بیشتری برای پیوستن پیدا میکنند.
انتشار تصاویر گسترده از جمعیت در رسانهها میتواند این اثر را تقویت کند. احساس اینکه «بسیاری از مردم حضور دارند»، نوعی اطمینان روانی ایجاد میکند. این سازوکار میتواند به شکلگیری یک چرخه مثبت مشارکت منجر شود.
البته این به معنای نادیده گرفتن انگیزههای فردی نیست، بلکه نشان میدهد رفتار جمعی تا حد زیادی تحت تأثیر ادراک از رفتار دیگران شکل میگیرد.
۵) آیا ۲۲ بهمن باعث افزایش «احساس کارآمدی جمعی» شد؟
کارآمدی جمعی به باور مشترک اعضای یک جامعه نسبت به تواناییشان برای تأثیرگذاری بر سرنوشت خود اشاره دارد. وقتی افراد در یک رویداد بزرگ مشارکت میکنند، این احساس تقویت میشود که «ما میتوانیم اثرگذار باشیم».
در فضای پس از دیماه، که برخی تحلیلها بر وجود بحران یا شکاف تأکید داشتند، حضور گسترده میتوانست احساس توانمندی و ثبات را تقویت کند. این حس، از نظر روانشناسی، عاملی مهم در کاهش درماندگی آموختهشده و افزایش امید اجتماعی است.
۶) چه تفاوتی میان «همگرایی واقعی» و «همگرایی نمادین» وجود دارد؟
از منظر روانشناختی، باید میان همگرایی واقعی (پایدار و مبتنی بر اعتماد عمیق) و همگرایی نمادین (موقت و موقعیتی) تمایز قائل شد. یک رویداد بزرگ میتواند همگرایی نمادین ایجاد کند؛ یعنی در کوتاهمدت احساس اتحاد تقویت شود.
اما برای تبدیل این احساس به انسجام پایدار، نیاز به تجربه مداوم عدالت، امنیت و گفتوگوی اجتماعی وجود دارد. در غیر این صورت، هیجانات مثبت ناشی از یک رویداد جمعی ممکن است بهمرور کاهش یابد.
بنابراین، تحلیل روانشناختی ۲۲ بهمن ۱۴۰۴ نشان میدهد که این رویداد ظرفیت تقویت همگرایی را داشت، اما تداوم آن وابسته به شرایط اجتماعی بعدی است.
۷) آیا میتوان گفت ۲۲ بهمن امنیت روانی جامعه را افزایش داد؟
امنیت روانی به احساس ثبات، پیشبینیپذیری و اعتماد در محیط اجتماعی اشاره دارد. در شرایطی که جامعه با تنش مواجه میشود، این احساس ممکن است تضعیف شود.
حضور گسترده در یک مراسم ملی میتواند به بازسازی این امنیت کمک کند؛ زیرا پیام ضمنی آن «ادامهدار بودن نظم اجتماعی» است. از منظر روانشناسی سیاسی، چنین رویدادهایی میتوانند احساس تهدید را کاهش داده و جای آن را با حس ثبات جایگزین کنند.
با این حال، امنیت روانی پایدار زمانی شکل میگیرد که میان تجربه فردی شهروندان و روایتهای کلان اجتماعی همخوانی وجود داشته باشد.
جمعبندی: ۲۲ بهمن ۱۴۰۴؛ بازتابی از پویایی روان جمعی
تحلیل روانشناسی و روانشناختی حضور ۳۵ میلیونی در ۲۲ بهمن ۱۴۰۴ نشان میدهد که این رویداد میتواند بهعنوان یک فرآیند تنظیم هیجانی، فعالسازی هویت اجتماعی و تقویت احساس تعلق تفسیر شود. در کوتاهمدت، چنین مشارکتی توانایی افزایش امنیت روانی و امید اجتماعی را دارد.
اما از دیدگاه علمی، انسجام روانی جامعه پدیدهای پویا و وابسته به عوامل متعدد است. برای حفظ اتحاد ملی و ثبات روانی، لازم است سازوکارهای گفتوگو، اعتمادسازی و پاسخگویی تقویت شوند.
در نهایت، ۲۲ بهمن ۱۴۰۴ را میتوان نمونهای از قدرت روان جمعی در بازسازی معنا و همگرایی دانست؛ پدیدهای که نشان میدهد جامعه، فراتر از اختلافها، همچنان ظرفیت تجربه همبستگی و اتحاد را در بزنگاههای مهم تاریخی دارد.